3000 bin yıli aşkın kullanılan yeraltı su tasıma sistemleri

3000 bin yıli aşkın kullanılan yeraltı su tasıma sistemleri

Kehrizler, Pers imparatorlugu zamanindan beri, yeraltı su tasıma sistemleri Içme ve sulama ihtiyaçlarını karşılamak için yapılmıştır.

Kehrizlerin (Arapça qanat, Türkçe Kariz) ilk olarak Urartularda, sonra da Urartulu ustaların katkısıyla perslerde kullanıldığı belirtiliyor. Uygurlarda ise bundan 2500 yıl öncesine gider. Türiye dahil olmak üzere yakın ve ortadoğuda çok sayıda ve halen kullanılan kerhiz (kariz) vardır.

Anadolu da Boğazköy’deki Hitit yerleşiminde bir kanat sistemi tespit edilmekte birlikte, ilk kez Van havalisinde Urartular tarafından uygulandığı anlaşılmakta ve elan kalıntıları bulunmaktadır. Şanlıurfa Birecik’in köyleri ve Suruç çevresinde de kanat sistemine rastlanmaktadır.

Teknik İran da gelişip antik dünyada özellikle ipek yolu boyunca yayılmış ve Perslerin mö. 525’de Mısırı istilasıyla sistem buraya da taşınmıştır. Mısır Haricah vahasında (ing- Kharga Oasis) eski dönemden kalma kanatlar bulunmuştur. I. Pers krallığı döneminde (mö. 7-6. yüzyılda) yaygın olarak kullanılan sistem Roma devrinde batıya yayıldı. Ancak Romalılar kanat sistemini uygulamakla beraber aquadük yapımını daha çok tercih etmişlerdir.

Antik dönem yazarı Megasthenes’in Indika adlı dört ciltlik kitabından bu tekniğin Hindistan’a da ulaştığı anlaşılmaktadır. M.Ö. 300’de sistemi Çin’de de görmek mümkündür. Turfan bölgesinin sulama sitemi bu teknikledir. Arap – İslam fetihleri ile kuzey Afrika, Cezayir, Fas, Sicilya, (mesela Palermo kanadı, hakkında ilk bilgiyi El İdrisi vermektedir) nihayet İspanya’ya ulaştı. Reconquesta’dan sonra İspanyollarca tanınan sistem coğrafi keşifler cağında yenidünya’ya taşındı. Meksika, Şili Peru’da yaygın olarak uygulandı.

Sistem dikine açılan pek çok kuyunun yatay bir tünel ile birbirine bağlanması şeklindeydi. Açılan kuyular artezyen gibi çalışmaz, dikine kazılan kuyulardan katmanlar boyunca sızan su tabanda birikir ayrıca terleme yoluyla da suyun toplanması sağlanırdı. Kuyuları birbirine bağlayan yeraltı kanallarının uzunluğu onbinlerce kilometreye ulaşmakla birlikte, pek çoğu bir kaç kilometreden ibaretti.

Eski çağda İran’da yaygın zerdüşt dininde bu kanalların yapımı ilahi bir iş ve vazife olarak kabul edilmekteydi. Ayrıca Ahameniş Hanedanı döneminde kurak topraklara su taşımayı başaran köylülere o toprakları işleme hakki veriliyor ve bu hak 5 nesil devam ediyordu. Bu Pers uygulaması sayesinde İran’ın tüm kurak bölgeleri neredeyse karış karış tünellerle donatıldı. Bu tüneller elan varlığını sürdürmektedir.

Bilinen en büyük kanat projesi İran Persapolis’tedir. Kanallar dağlar ve ovalar arasında çok büyük bir alanı kapsar. Yüzlerce dikey kuyudan oluşmuştur. Sistem sayesinde şehirde bolluk ve bereket artmış ve İskender’in yıkımına kadar başkent olmuştur.

Bilinen ilk kanat örnekleri İran’da 5000 sene öncesine ait Zavareh kanadı ve 2500 sene öncesine ait ana kuyusu 300 metre derinliğinde ki Gondbad’ın kanat’ı dır. Ancak sistem hakkındaki ilk yazılı referans Asur kralı II. Sargon zamanına m.ö 722-705 yıllarına aittir. Çöl kenarlarında ve özellikle Lut çölü civarında bugün bile aynı şekilde su kazanılmaktadır

Yapımı:

Kanatların yapımı için geleneksel yöntemlerin yanında sofistike motorlarda uygulanmaktaydı. Özellikle depremlere dayanıklı olmasına dikkat edilirdi. Yapımına bir tepeyi araştırmakla başlanır, bölgenin toprak yapısı, toprağın su çekiş miktarı incelenirdi. Ardından deneme kuyuları açılır toprak içinde akifer (aquifer) katmanı olup olmadığı aranırdı. Akifer tabakasına ulaşıldığında yeterince su toplayabilmesi halinde yatay eğimli kanallar yapılır ve bunlar eşit mesafeli kuyularla yeryüzüne bağlanırdı.

Kanat sisteminde suyun taşınması yeraltında olduğu için, suyun buharlaşması da minimumda kalıyordu. Böylece suyu çöl gibi sıcak ortamlarda taşınarak tarım için uygun bölgelere getirmek mümkün oluyordu.

Belirli mesafelerle yapilan bu kehrizler çölde isciler tarafindan elle kazılmıs toprak disari atilip oksijen iceri alinarak kuyu sistem seklini olusturmustur . Sonralari bunlar tarimsal ve beseri ihtiyacı karsilamak icin yeraltı su kemerleri seklinde gelismistir. Kerhizler Iran bolgesinde gunumuzde halen kullanilmaktadir ve bu kerhizler havadan belirgin sekilde gorulebilmektedir Antik cagda gelisen bu sistem daha sonralari dogu - batı ya ve Mısir' a kadar yayilmistir .

Özellikle, Orta Asya coğrafyasında yer alan, Çin Halk Cumhuriyeti/Sincan-Uygur Özerk Bölgesi’nde bulunan ve Toksin kentindeki çökük karız kuyusunda bulunan karızcı mumyasından önce, zamanımızdan 6 bin yıl önce (yakın zamana kadar bu tarih 2 bin 500 yıl önce yani MÖ: 460) karızların ilk yapılış tarihi olarak kabul görmektedir. Uygur Türkleri tarafından kollektif bir iradeyle onlarca yıl süren emekle yapılan, hâlâ yüzde 50’si kullanılan ve bir uygarlık/mühendislik harikası olarak adlandırılan, Uygur Karızları için bilim adamları, yer altındaki Çin Seddi demektedirler.

Taklamakan Çölü’nün 120 metre altında ve toplam 5 bin 100 kilometre uzunluğundaki bu tarihi yeraltı su kanalları sistemine verilen ad ise, “Karız”dır. Karız sözcüğü Öz Türkçe olup, yeraltındaki yağmur ya da kar izi-su yolu anlamına gelmektedir. Karızların başlangıç noktasına ya da ilk/baş kuyularına ise, baş kuduk/baş kuyu denmektedir. Pek çok karız su kanalları sistemindeki sözcükler Türkçe olup, günümüzde hâlâ kullanılmaktadır. Karızların yapımı sırasında açılan kuyular, yaklaşık 50-200 metre aralıklı olup, derinlikleri ise 5 metre ile 120 metre arasındadır. Karızların uzunluğu ise 5 ile 60 kilometredir. Uygur karızlarının toplam uzunluğu ise 5 bin 100 kilometredir. Bugün bu karız sisteminin yüzde 50’si hâlâ kullanılmaktadır. Uygur bölgesinde, Turfan yakınlarında iki ırmak ve iki vadi arasında yükselen bir tepe platformu üzerinde, yukarıdan aşağı doğru taş taş üstüne konmadan ve kazılarak yapılan, özgün yapım tekniği ve mimarisiyle hâlâ ayakta duran ve MÖ: 460’da kurulan tarihi Yarnaz/ Jiaohe/Yarkhoto Antik Kenti’ne su getiren özel karız sisteminin yanı sıra Toksun, Hami, Kumul ve Kaşgar bölgelerinde de karızlar, 2 bin 500-6 bin yıldır bu bölgeye hizmet vermektedir. Bu karız su sistemi sayesinde tarım ve yaşam alanlarına suyun getirilmesi sonucu, yılda iki kez ürün veren ilk turfanda sebze ve meyveye de “turfanda” adı verilmektedir. Çin Halk Cumhuriyeti, Sinciang/Uygur Özerk Bölgesi’ne bağlı, bereketli toprakları ve tarihi İpek Yolu’nun geçtiği antik bir kent olan Turfan şehri, adı da buradan (turfanda sebze ve meyve üretimiyle bilinmesinden) gelmektedir.


Anahtar Kelimeler
3000 bin yıli aşkın kullanılan yeraltı su tasıma sistemleri, persler, Kehriz, ganat, Karız, turfan, kariz, çin, uygurlar, urartular
İlgili Diğer Konular

Sümerlerde Yazı Nasıl Ortaya Çıktı? (Tarih) Sümerler M.Ö. 4000 ile M.Ö. 2000 arasında bugünkü Irak’ın güneyinde yaşamış olan bir halktır. Sümerler M.Ö. 3500 yıl civarında insanlık tarihinin ilk yazı sistemi olan çivi yazısını geliştirdiler.

Konfüçyüs (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Ünlü bir Çinli filozoftur. Zannedilenin aksine bir din adamı değildir ve dinle ilgili çok fazla konuşmamıştır.

Konfüçyüsçülük (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Eski bir Çin ahlâkı ve Çin felsefesi sistemi olup başlangıçta bilgin Konfüçyüs'ün öğretilerinden yola çıkarak gelişmiştir.

Taoculuk (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Taoculuk, Çin kökenli başlıca iki dinsel felsefi sistemden biridir.

Çin'de 17 bin yıllık çömlek parçası bulundu (Tarih) Çömlekçiliğin başlangıcını sanılandan 10-12 bin yıl çncesine götüren bu buluntular, kırılgan oldukları için yerleşik hayata geçişin tarihlenmesi konusunda yeni bir çığır açacak gibi görünüyor.





Sitede yayınlanmasını istediğiniz Word veya PDF formatındaki özgün yazılarınızı denizemesaj@gmail.com adresine gönderebilirsiniz. Arzu ederseniz kendi isminizle yayılanır. Yine bu adresten görüş ve fikirlerinizi iletmeniz de mümkün.
You can send your original articles in Word or PDF formats that you want to be published on this site to denizemesaj@gmail.com. If you wish, it will publish by your own name. It is also possible to send your opinions and ideas at this address.