Pavlikanlar

Pavlikanlar

Anadolu'da isyancı bir Hristiyan mezhebidir. Ortaya Çıkışları, Temel İnançları ve Genel Siyasi Tarihleri

Pavlikanların dini kimliği hakkında farklı görüşler ortaya konulmakla birlikte genel temayül, Hıristiyanlığın heretik bir kolu olduğu yolunda yoğunlaşmaktadır. Hristiyanlık, tarihi süreçte diğer dinlerde olduğu gibi muhtelif cemaat, kilise ve mezheplere ayrılmıştır. Söz konusu ayrışmanın temelinde dini inançların farklı yorumlanması, ibadet uygulamalarının farklı olması, cemaatler arasındaki siyasi rekabet ve temsil yetkisi gibi sebepler etkili olur. Başlangıçta Hristiyanlık, ilk yüzyıl içinde havariler arasındaki tartışmalardan kaynaklanan bölünmelere uğrar. Ardından sonraki yüzyıllarda Roma, İstanbul ve Antakya merkez olmak üzere üç büyük gruba ayrılır .

Bununla birlikte, Pavlikanlar ve Marcianlar gibi Hıristiyanlığın temel akidelerine ters düşen ve büyük mezhepler tarafından heretik kabul edilip sürekli dışlanan ve her yerde zulme uğrayan Hristiyan cemaatler de zaman zaman kendini göstermiştir.

Pavlikanların itikat olarak ortaya çıkışının dayanaklarından biri, Antakya Patriği Samsatlı Paul'ün fikirleridir. 260 yılında Antakya'da Patrik olarak seçilen Paul, zamanının en iyi Hıristiyan teologlarından biriydi. Zamanla doğu kiliselerinin İsa ve Teslis anlayışına ters düşen fikirlerini sergilenmesi ve büyük bir taraftar topluluğu edinmesi sonucu, diğer doğu kiliseleri tarafından düşman ilan edildi. Samsath Paul'e göre; "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh diye üç farklı bir Tanrı anlayışı söz konusu olamaz. Sadece tek bir Allah vardır ve Kitab-ı Mukaddes onu Baba olarak adlandırmaktadır. Mesih ise Kutsal Ruh vasıtası ile MeRyem 'den doğmuş, tam ve mükemmel bir insandır. Onun Bakireden doğması Tanrı-İnsan olduğunu göstermez. O, Saf bir beşerden başka bir şey değildir ." III. Yüzyılda Paul'ün fikirlerinin Doğu Anadolu'da hızla yayılması üzerine Doğu kiliseleri tarafından Paul taraftarları büyük bir baskı ve işkenceye maruz bırakıldı ve Anadolu'nun farklı yerlerine sürüldüler. İşte VI. Yüzyılda Maniheizmin ve ilk dönem Hıristiyanlığın farklı yansımalarından biri olan Marcionizm etkisiyle de yeni bir kimliğe kavuşan Pavlikanlar, Bizans toplumunda Paul taraftarları anlamında Paulician adını almışlardır.

Pavlikan mezhebinin ilk ortaya çıkışında ya da dini doktrinlerinin oluşmasında Antakya Patriği Samsatlı Paul'ün fikirlerinin etkili olduğu öne çıkan görüşlerden diğeridir. Bunun yanı sıra zamanla Maniteist ve Marcionist inançların etkisiyle de yeni bir kimliğe bürünerek, VII. Yüzyıldan itibaren Bizans siyasi tarihi ve Hiristiyan teolojik tartışmalarında sürekli gündeme geldiği görülmektedir. Marcionizm, erken Hıristiyanlık tarihinde, ana cemaat tarafından heretik olarak değerlendirilen farklı bir dini akımın temsilcisi olmuştur. İyilik ve kötülük tanrısı olmak üzere iki tanrı inancına sahipti. Eski dinleri kötülük Tanrısı'nın, yeni din olan Hıristiyanlığı ise, iyilik Tanrısı'nın gönderdiğine inanırlardı. Tevrat'ı ise, Tanrı ile ilgisi olmayan ve ciddiye alınmayacak bir kitap olarak yorumlamaktaydı.

Ortodoks Bizans'ın zulmünden kaçan pavlikanlar bir süre müslüman araplara sığındıktan sonra bizans ordusundan kaçan karbeas adlı bir subayın önderliğinde Divriği'ye yerleşirler. Burada güçlenip, Pontus'a kadar akınlar düzenleyen pavlikanlar, bizanslılarla yapılan bir savaşta ölen karbeas'ın ardından bir başka kaçak bizans subayı olan yohan ile Efes'e kadar ilerleyip, bizans ordusunu dağıttıktan sonra Ankara'yı ele geçirirler. Fakat bu çok kısa bir güç gösterisi olmaktan öteye gidemez ve Bizans orduları pavlikanları kılıçtan geçirip, Divriği'yi yakıp yıkarlar. Hayatta kalan pavlikanlar önce doğuya daha sonra da Trakya'ya sürülürler. Burada bizans tarafından Bulgar ve slav saldırılarına karşı barikat olarak kullanılırlar.

Trakya'da yaşamaya başlayan pavlikanlar, ortodoks kilisesi'nin dini baskısına karşı koymayı sürdürürler ve Normanlar'a karşı yapılan savaşta Bizans saflarını terk ederek kendi sonlarını hazırlarlar. Bizans bu ihanetin intikamını çok acı şekilde alır. İmparator, pavlikanların çocuklarını, kadınlarını ve yaşlılarını Filipe kalesine hapsederek zorla ortodoks yapıp asimile eder. Pavlikan önderleri sürgün edilip cemaat başsız bırakılır. Diğer pavlikanlar da zamanla Ortodoks olup kimliklerini kaybederler.

İlk dönem Hıristiyan teolojisinin önemli teorisyenlerinden ve gnostik, dualist temsilcilerinden Marcion, aynı zamanda Pavlikanların ortaya çıktığı Ermenistan ve Azerbaycan havallsinde de faaliyet göstermesi, iki akımın birbirini etkilediği görüşünü destekler niteliktedir.

Dünyevi iktidarın kötülüğü temsil ettiğine inanan pavlikanların Bizans'a karşı yaptıkları ayaklanmaların temelinde de bu görüşün yattığı söylenir. Malatya, Sivas, Ağrı ve buraların doğusunda yaşarlarken hem Bizans'ın siyasi hakimiyetine hem de kiliseye karşı muhalif, hatta anarşist bir tavır takındıkları bilinir. Bu tavır zamanla egemen sınıfın ve kilisenin sömürü ve baskılarına karşı dini, siyasi ve ekonomik bir eşitlikçiliğe dayalı bir öğreti haline gelmiştir. Pavlikanların 'ikona kırıcılık' döneminde kiliseye karşı, ikonaları yasaklayan ve bunları kırmaya girişen Bizans yönetimiyle işbirliği yaptıklarından da bahsedilir.

Anadolu'ya yeni gelen islamın, heteredoks islam anlayışına, yani proto alevilik diyebileceğimiz inanışa dönüşmesine sebeb olacak temel unsurlardan birisi olduğu düşünülebilir. Bu nedenle anadolu'da alevi yayılması ile pavlikan yayılmasının coğrafi merkezler, (sivas-erzurum-divriği üçgeni) hemen hemen aynıdır.

Diğer bir etkisi de Balkanlara sürülen takipçilerinin etkisiyle, Bulgaristan-Arnavutluk-Bosna üçgeninde yaşanan Bogomil ve Alevi yükselişi üzerinde olabilir.

A.A. Vasiliev, Hist01y of The Byzantine Empire, !, Wisconsin 1964, s. 383; Leon Apree, "Armenian Paulicianizm and The Key ofTruth", The American Journal ofTeology. 10/2, April 1996, s. 268. 6 E. Gibbon, The History of Decline and Fal! of Roman Empire, V, (Ed. J. Bury) London 1909, s. 287.
Ömer Faruk Harman, "Hıristiyanlık", Dinler Tarihi Araştırmaları, II, Ankara 2002, s. 187

Mehmet Çelik, Süryani Kilisesi Tarihi, İstanbul 1997, s.65. Yrd.Doç.Dr. Mehmet ÇOG

ILAHIYAT FAKÜLTESI DERGISI13:2 (2008). SS.73-87 iSLAM-BiZANS iLiŞKiLERi BAGLAMINDA "PAVLiKANLAR" ÜZERiNE BiR DEGERLENDiRME


Anahtar Kelimeler
Pavlikanlar, bizans, ortodoks, hristiyan, heterodoks, alevilik, Samosatalı Paul, Manicilik, zerdüştlük, mazdekçilik, bogomiller, düalizm, Kapadokya, Carbeas Ayaklanması, Divriği, Babailer İsyanı, Marcianlar, Antakya,
İlgili Diğer Konular

Ibn Battuta 14 yy İstanbul'unu anlatıyor (Tarih) 14. yüzyılda Fas'dan Çin'e kadar 30 yıl süren seyahatinin bir bölümünde Battuta, Karadeniz'e geçti ve Özbek olarak bilinen Altınordu Hanlığına gitti.Han’ın eşlerinden birine Konstantinopolis’de (İstanbul) eşlik etti.Bir ay boyunca Bizans kentinde kaldı, Ayasofya'yı ziyaret etti ve imparatorla sohbet etti.

Bogomiller (Tarih) Ortaçağın Hıristiyan gnostik tarikatı olan Bogomilizm,

Hristiyan Felsefesi (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Hristiyan inancını Yunan felsefesini kullanarak doğrulama çabasıdır.

Platon / Eflatun (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Görüşleri Islam ve Hristiyan felsefesine derin etkide bulunmuş önemli bir Antik Yunan filozofudur.

İslam Felsefesi (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Hristiyan skolastiğine paralel olarak Müslüman inançlarını antik Yunan felsefe ekolleri ile açıklama ve doğrulama çabasıdır.

İbn Rüşdcülük (Felsefe Terimleri Sözlüğü) 13. yüzyılda latin hristiyan skolastisizmini etkileyen, İbn Rüşd çevirilerinin etrafında şekillenerek etkisini gösteren Aristotelesçi felsefi akım, görüş.

Dostoyevski (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Kimilerine göre tüm zamanların en büyük romancısı sayılan 19. yüzyıl Rus yazarıdır.

Aurelius, Marcus (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Beş İyi Roma İmparatoru'ndan sonuncusudur ve önemli Stoacı filozoflardan biri olarak kabul edilir.

Seneka (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Romalı düşünür, devlet adamı, oyun yazarı.

Kant, Immanuel (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Felsefe tarihinin kendisinden sonraki dönemini belirleyici olarak etkilemiş, Alman felsefesinin kurucu isimlerinden biridir.

Hacı Bektaş Veli (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Anadolu'da yaşamış, mistik, seyyid, mutasavvıf şair ve İslam filozofu.

Zerdüştlerin Ölü Kuleleri (Tarih) Zerdüşt inancında, ölüler sessizlik kulelerine ( dakhmedir) bırakırlar.

Monoteizm (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Tanrının dünyadan ayrı ve tek olduğuna inanma.

Düalizm (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Düalite (ikilik), görünürde birbiriyle bağdaşamayacak iki alana, örneğin zihin ve beden, iyi ve kötü, biçim ve içerik, özgürlük ve determinizm ya da varlık ve oluş gibi alanlara bölünen bir varlık veya sorunu anlatan bir terimdir.

İkicilik (Düalizm) (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Birbirinden ayrı, birbirinden bağımsız, birbirine geri götürülemeyen, birbirinin yanında ya da karşısında bulunan iki ilkenin varlığını kabul eden görüş.

Redüksiyonizm (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Olayların ya da olguların, onları oluşturan daha basit olguları çözümleyerek anlaşılabileceğini savunan felsefi akım.

Descartes (Tarihe Yön Vermiş Kişiler) Fransız matematikçi, bilimadamı ve filozof.

Metafizik (Felsefe Terimleri Sözlüğü) Metafizik, felsefenin bir dalıdır. İlk felsefeciler tarafından, "fizik bilimlerinin ötesinde kalan" anlamına gelen "metafizik" sözcüğü ile felsefeye kazandırılmıştır.





Sitede yayınlanmasını istediğiniz Word veya PDF formatındaki özgün yazılarınızı denizemesaj@gmail.com adresine gönderebilirsiniz. Arzu ederseniz kendi isminizle yayılanır. Yine bu adresten görüş ve fikirlerinizi iletmeniz de mümkün.
You can send your original articles in Word or PDF formats that you want to be published on this site to denizemesaj@gmail.com. If you wish, it will publish by your own name. It is also possible to send your opinions and ideas at this address.