Bentham, Jeremy

Bentham, Jeremy ve Özlüsözleri

1748 / İngiltere
1832 (84 yaşında) / İngiltere

İngiliz filozof, hukukçu ve toplum reformcusu. Modern utilitarizmin kurucusu kabul edilir.

Bentham politik ve sosyal alanlarda reformlar uğruna çalışan biriydi. Faydacı sistemi, hayatta ve politikada yaptığımız her şeyin bir fayda-maliyet analizine tabi tutulmasını öngörüyordu. Bu inancı düzenli olarak yaylım ateşine tutulur.

Londra’da doğan ve Oxford’da hukuk okuyan Bentham, hukukçuluk yapmak yerine o sırada hâkim olan muhafazakâr hukuk geleneğine meydan okuyarak hukukun faydacılık olarak nitelediği yaklaşım temelinde radikal biçimde yeniden düzenlenmesi için çaba gösterdi. Düşüncesinin öncülü, hepimizin doğanın güçlü efendileri olan haz ve acıya tabi olduğumuz ve doğal olarak ilkini elde etmek, İkincisinden ise kaçınmak için çaba gösterdiğimizdir. Muhafazakâr düşünce hem hukukun uygulanmasında ve anayasa] meselelerde hem de iyi yaşama arayışında geleneğin ve buradan hareketle geleneksel bilgeliğin rolünü önemsiyordu. Daha önceki bir hukuk teorisyeni olan Blacksto-ne’a göre, haklar doğaldı ve geçmişten gelen ve evrilen yasal biçimlerde yer alıyordu. Haklar “karnavalda değnekle yürüyen saçmalıklardır” diye isyan ediyordu Bentham. Ona göre her türlü hak yasalardan kaynaklanıyordu, yani doğal olamazdı.

Hayatın bütün yönlerine iyinin kötü ile, hazzın acı ile karşılıklı tartıldığı bir faydacı hesap uygulanabilirdi. Daha önceki birçok filozof hareketlerimizin saiki olarak hazzın rolünü teslim etmekle birlikte, muhtemelen Bentham’m psikolojik varsayımlarının gözle görülen darlığını reddederlerdi. Önüne gelen her şeyi eşitleyen Bentham, daha yüksek bir iyinin var olabileceğini reddediyordu. Bilardonun, oynayana aynı hazzı verdiği takdirde, şiir kadar iyi bir şey olduğuna dair beyanı ünlüdür. Ondan sonra gelen (daha az eşitlikçi) faydacılar, onun eleştirisini daha “yüksek” arayışlara daha büyük bir ağırlık vermeyi olanaklı kılacak biçimde ayarlamaya yöneleceklerdi. Bu da daha ayakları yerde bir faydacı hesap yöntemini tercih edenleri dizginleyecekti. Bentham “mutluluk aritmetiği”ni insanların dışındaki hayvanlar âlemine de uyguluyordu:

Sorulacak soru, “akıl yürütebilirler mi?” veya “konuşabilirler mi?” değildir, “acı çekebilirler mi?”dir (Bentham, Intro-duetion to the Principles of Morals and Legîslation)

Bentham’ın eleştirileri Britanya’da devletin ve izlediği politikaların reformlara tabi tutulmasında çok etkili olmuştur. Bentham hukuku yeniden kodlaştırma fikrinden büyük heyecan duyuyor, bunu “kendi başıma oynayabileceğim küçük bir oyun” olarak görüyordu. Destekçileri onu Britanya’da 19. yüzyıl başlarında yapılan sosyal ve politik reformların kaynağı gibi görürler, ama çoğu zaman olduğu gibi, tarih daha karmaşıktır. Bentham insanların başka insanlardan korunması uğruna devlet müdahalesini asgaride tutmayı tercih ederken, aralarında John Stuart Mill'in de olduğu izleyicileri, “en yüksek sayıda insanın en büyük iyiliği” düsturunu izleyerek aktif müdahale taraflısı oldular. Bu düsturda epeyce sorun saklıdır. Filozof sorar: “iyi” olan nasıl kararlaştırılacaktır, “en yüksek sayı” kimlerden oluşacaktır? Mesele insanların tercihlerini toplamaktan mı ibarettir? Ya bunlar birbirleriyle kıyaslanamaz büyüklüklerse? O zaman kapımızda hiçbir yere çıkmayan bir yol var demektir.

Bentham’ın muhafaza edilmiş kadavrası vasiyeti üzerine, University College’da toplantılar için beklemektedir.

A'dan Z'ye Felsefe - Alexander Moseley

ÖzlüSözleri

Anahtar Kelimeler
Bentham, Jeremy, utilitarizm, Siyaset felsefesi, hukuk felsefesi, etik, ekonomi, faydacılık, hukuki pozitivizm, liberalizm, Locke, Hume, Montesquieu, Claude Adrien Helvétius, Hobbes, Mill, Sidgwick, Owen, Foucault, Singer, King, Austin
Benzer Kişiler

Dante (Kişiler) Italyan ozan ve politikacı.

Montesquieu (Kişiler) Fransız politik düşünürdür.

Sartre (Kişiler) Felsefi içerikli romanlarıyla 20. yüzyıl’a damgasını vuran düşünürlerden biridir.

Foucault (Kişiler) Fransız filozof, fikir tarihçisi, sosyal kuramcı ve edebi eleştirmen.

Lukács, Georg (Kişiler) Avrupa’da komünist öğretimin gelişmesini etkilemiş olan Macar Marksist düşünür ve edebiyat eleştirmeni.

Thomas Aquinas (Kişiler) Bilgi felsefesi, metafizik, siyaset ve ruhun ölümsüzlüğü konularındaki yorumlarıyla skolastik düşünceye önemli katkılar sağlamış keşiş ve filozof.

Dewey, John (Kişiler) Aletçilik olarak bilinen felsefe akımının kurucusu ünlü Amerikan filozof ve eğitim teorisyeni.

Cioran, Emil (Kişiler) Filozof, deneme yazarı ve tanınmış 20. yy. retorik sentezcisidir.

Adam Smith (Kişiler) İskoçyalı iktisatçı ve felsefecidir.

Ferguson, Adam (Kişiler) Politik ekonomiyi ahlaki felsefeye bağlayan bağları sıkılaştırmaya çalışan bir ahlak bilimi uzmanıdır.

Mill, John Stuart (Kişiler) Bilgi kuramı bakımından deneyselcilik, ahlak felsefesi bakımından da faydacılık akımına bağlı İngiliz İktisatçısı ve filozofudur.

Bastiat, Frederic (Kişiler) Fransız klasik liberal kuramcı, politik ekonomist ve Fransa Meclisi üyesidir.

Locke, John (Kişiler) Aydınlanma düşünürlerinden en çok etkilenen ve yaygın olarak "Liberalizmin Babası" olarak bilinen İngiliz felsefeci ve doktoru.

Thomas Hobbes (Kişiler) Thomas Hobbes (1588 -1679). İngiliz felsefecisidir. Leviathan adlı çalışması, batı siyaset felsefesinin başucu eseri olmuştur.

Descartes (Kişiler) Fransız matematikçi, bilimadamı ve filozof.

Francis Bacon (Kişiler) Ingiliz devlet adamı ve filozof.

Hume, David (Kişiler) İskoç filozof, ekonomist ve tarihçi.

Leibniz (Kişiler) Matematik, metafizik ve mantık alanlarında ileri sürdüğü yeni düşünce ve görüşleriyle tanınmaktadır.

Machiavelli (Kişiler) Tarih ve politika biliminin kurucusu sayılan düşünür, devlet adamı, askeri stratejist.

Kant, Immanuel (Kişiler) Felsefe tarihinin kendisinden sonraki dönemini belirleyici olarak etkilemiş, Alman felsefesinin kurucu isimlerinden biridir.

Jean Bodin (Kişiler) Fransız hukukçu ve siyaset felsefecisi.

Spinoza (Kişiler) 17. yüzyıl felsefesinin önde gelen rasyonalistlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Comte, Auguste (Kişiler) Fransız sosyolog, matematikçi ve filozoftur. Sosyolojinin babası olarak tanınır.

Husserl, Edmund (Kişiler) Yirminci yüzyıl felsefesini en çok etkilemiş olan isimlerinden biridir ve fenomenolojinin kurucusu kabul edilir.

Derrida, Jacques (Kişiler) Edebiyat eleştirmeni ve dekonstruksiyonizm olarak bilinen eleştirel düşünce yönteminin kurucusudur.

Nietzsche (Kişiler) "Güç Istenci", "Üstinsan", "Bengüdönüş" gibi özgün fikirlerle tanınan varoluşçu Alman filozof.

Heidegger, Martin (Kişiler) Varoluşçu felsefenin önde gelen isimlerinden biri olan Alman filozof.

Tamamlayıcı Konular

Moralite (Felsefe Ansiklopedisi) Bir insanın iyi ve kötü açısından davranış biçimleri ve ahlaki düşünüşü.

Etik (Felsefe Ansiklopedisi) Felsefenin ahlaki değerle ilgili olan alt dalıdır.

Yararcılık (Felsefe Ansiklopedisi) 19. yüzyılda İngiltere'de Etik ve Politik Felsefede, "çoğunluk için en iyisi" ahlaki bakış açısıyla öne çıkan bir harekettir.

Modern Dönem (Felsefe Ansiklopedisi) 19 ve 20. yüzyılları kapsayan dönemdir.

Siyaset Felsefesi (Felsefe Ansiklopedisi) Demokrasi, yasama, siyasal ahlak gibi hukuku, siyasal yaşamı, toplumsal konuları ilgilendiren genellikle normatif sorunlar üzerine eğilen bir araştırma alanıdır.

Faşizmin Siyasal Doktrini Üzerine - Alfredo Rocco (Makaleler) Alfredo Rocco (1875-1925), Mussolini hükümeti döneminde Adalet Bakanı olan bir hukuk profesörüdür. Faşist kanunların bazılarının şekillendirilmesine ve İtalyan yasalarının faşist ilkeler çerçevesinde düzenlenmesine katkıda bulunmuştur.

Isyana Dair - Camus (Makaleler) Direniş üzerine Camus'un düşünceleri.

Aristokrasi (Felsefe Ansiklopedisi) Üstün değerde insanların bulunduğu bir zümrenin hakim olduğu devlet idaresidir.

Aydınlanma Dönemi (Felsefe Ansiklopedisi) 18. yüzyıl da insan, aklıyla dine ve geleneklere bağlı kalmadan kendi hayatını aydınlatmaya çalışmıştır.

Felsefede Temel Doktrinler (Makaleler) Felsefede doktrinlerin kategorize edilmesiyle ortaya çıkan genel tablo.

Hukuk Felsefesi (Felsefe Ansiklopedisi) İnsanların toplum içinde bir arada yaşamalarıyla oluşan ilişkilerin dayandığı ya da dayanması gerektiği temelleri karşılıklı haklar ve yükümlülükler açısından ele alan felsefe dalıdır.

Amoral (Felsefe Ansiklopedisi) Ahlak dışılık anlamına gelmektedir. Temellerini ahlaki öğretilerden almayan düşünce biçimidir.

Ahlak (Felsefe Ansiklopedisi) İnsanların toplum içindeki davranışlarını ve birbirleriyle ilişkilerini düzenlemek amacıyla başvurulan kurallar dizgesi, başka insanların davranışlarını olumlu ya da olumsuz biçimde yargılamakta kullanılan ölçütler bütünüdür.

Stoacılık (Felsefe Ansiklopedisi) Kıbrıs’lı Zenon tarafından kurulan felsefe disiplinidir. Mantık, Metafizik, Etik olmak üzere 3 dala ayrılır.

Four Horsemen (Ekonomi) 23 uluslararası düşünür, hükümet danışmanı ve Wall Street para-uzmanı, sessizliklerini bozuyor ve ahlaki, adil bir toplum nasıl kurulacağını açıklıyor.

Kapitalizm (Özlüsözler) Temel üretim araçlarının onları işleten emekçilere ait olmadığı ekonomik ve sosyal sistem.

Frankfurt (Fotoğraf) Almanya'nın finas ve fuarcılık merkezi.

Komünizm (Özlüsözler) Komünizm veya komünistlik, sosyal örgütlenme üzerine bir kuramsal sistem ve üretim araçlarının ortak mülkiyetine dayalı bir politik harekettir.

İnsan Felsefesi (Felsefe Ansiklopedisi) (MÖ. 5.YY) Doğa filozoflarının tabiatı oluşturan ilk unsur üzerinde anlaşamamaları sonucu varlık/ontoloji sorununu bir yana bırakıp tamamen İNSAN’la ilgilenmişlerdir. Bakınız: Sofistler

Liberalizm (Özlüsözler) Siyasal özgürlüklerde ve ekonomik sorunlarda genişlik ve serbestlik ifade eden öğreti.

Liberalizm (Felsefe Ansiklopedisi) Siyasal, dinsel ve ekonomik alanlarda müdahaleleri istemeyen devlet, toplum ve birey arasındaki ilişkilerde önceliğin bireyin hak ve özgürlüklerinde olması gerektiğini savunan öğretilerin genel adı.

Anarşizm (Özlüsözler) Kişi özgürlüğünü amaç edinen, devlet, din ve kişi gibi tüm otoriteleri reddeden felsefi düşünce.

Fikir Özgürlüğü (Özlüsözler)

Deneycilik (Felsefe Ansiklopedisi) Bilgimizin biricik kaynağının deney olduğunu savunan bilgi öğretisi.

Realizm (Felsefe Ansiklopedisi) Bilinçten bağımsız bir gerçekliğin var olduğunu kabul eden öğreti. Varlığın, insan bilincinden bağımsız ve nesnel olarak var olduğunu ileri süren görüş.

Idea (Felsefe Ansiklopedisi) Platon'a göre algılarla kavradığımız nesnelerin orijinal formları, örnekleri.

Ampirizm (Felsefe Ansiklopedisi) Bilginin tek kaynağının deney olduğunu ileri süren öğreti. (Deneycilik)

Adcılık (Felsefe Ansiklopedisi) Nominalizm: Tüm sınıflandırıcı sembollerin, insanların onlara yüklediği anlamlar doğrultusunda varlık, anlam ve değer kazandığını savunan görüştür.

Yeniçağ Felsefesi (Felsefe Ansiklopedisi) 17 ve 18 yy. larda otoriteden den kurtulmanın verdiği özgür düşünce ortamıyla birlikte çok çeşitli yeni akımlar ortaya çıkmıştır.

Geçmişten Günümüze Ahlak Felsefeleri (Makaleler) Hangi eylem ve davranışlarımız doğru veya yanlıştır? Ahlaklı ya da ahlaksız olmanın kriterleri nelerdir? Eski Antik Çağ’dan günümüze değin bazı tanınmış filozofların bu sorulara yanıtları.

Analitik Felsefe (Felsefe Ansiklopedisi) Felsefenin asıl uğraş alanının dil ve dildeki kavramları çözümlemek olduğunu, bu yolla “kafa karışıklığı” yaratan geleneksel felsefe sorunlarının çözülebileceğini savunan felsefe akımı.

Agnostisizm (Felsefe Ansiklopedisi) Teolojik anlamda Tanrı'nın varlığının ya da yokluğunun, bilimsel olarak da evrenin nereden türediğinin bilinmediğini veya bilinemeyeceğini ileri süren felsefi bir akımdır.

Pozitifizm (Felsefe Ansiklopedisi) Araştırmalarını olgulara, gerçeklere dayayan, fizikötesi açıklamaları kuramsal olarak olanaksız, kılgılı olarak yararsız gören; deneyle denetlenmeyen soruları sözde soru olarak niteleyen felsefe doğrultusu.

Mantıkçılık (Felsefe Ansiklopedisi) Mantığı felsefenin temeli sayan anlayış.

Kantçılık (Felsefe Ansiklopedisi) 19 ve 20. yüzyılda etkili olmuş Kant felsefesini dayanak olarak alan felsefe eğilimi.

Subjektivizm (Felsefe Ansiklopedisi) Nesneyi öznenin dışında ve ondan bağımsız sayan nesnelcilik anlayışına karşı, nesneyi öznenin ürünü sayan anlayıştır.

Fizikalizm (Felsefe Ansiklopedisi) Ontolojik bir tez olarak "her şey fizikseldir", "onun üzerinde hiçbir şey yoktur" veya "herşeyin oluşumu birbirini fiziksel olarak takip eder" şeklinde ifade edilebilir.

Materyalizm (Felsefe Ansiklopedisi) Evrendeki tek cevherin madde olduğunu ve bütün varlıkların maddeden türediğini öne süren görüş. Özdekçilik

Erken Modern Dönem (Felsefe Ansiklopedisi) 17. yy Felsefesi de denilen, bilimin hakimiyet kurmaya başladığı, akılcılığın öne çıktığı dönemdir.

Nominalizm (Felsefe Ansiklopedisi) Genel kavramları gerçek saymayıp birer addan ibaret bulan öğreti.

Felsefenin sonu mu geldi ? (Makaleler) Felsefenin sonunun geldiğine dair fikirler son zamanlarda yoğunlaşmakla birlikte bir kaç yüzyıldır dile getirilmekte.

Michel Foucault (Biyografi) Michelle Foucault 20.yy' da yaşamış, Fransız filozof ve tarihçidir.

İnsan Tabiatı Üzerine (İnsan) Noam Chomsky & Michel Foucault - İnsan doğası üzerine tartışma.

Postmodernizm (Felsefe Ansiklopedisi) Batı felsefesinin ve özellikle 18. yüzyıl Aydınlanmasının temel varsayımlarını eleştiren felsefi bir eğilimdir.

Ontoloji (Felsefe Ansiklopedisi) Bir bütün olarak varlığı ele alan ve var olanların en temel niteliklerini inceleyen felsefe dalı.

Postyapısalcılık (Felsefe Ansiklopedisi) Yapısalcılık sonrası denilen dönem içinde ortaya çıkmış ve kendisini en temelde yapısalcılığı sorunsallaştırmakla temellendirmiş olan düşünce biçimi.

Yeni Kantçılık (Felsefe Ansiklopedisi) 19. yüzyılda felsefeyi çöküşten kurtarmak üzere özellikle bilgi eleştirisi ve bilgi kuramı açısından Kant'a yönelen çalışmalardır.

Genel Dil Felsefesi (Felsefe Ansiklopedisi) Bazen 'Oxford' felsefesi olarak da anılır. Bir tür 'dilbilimsel' felsefedir.